Midilli Adası’nda Din, İnanç ve Müslümanlık Tarihi
Midilli Adası (Yunanca: Lesvos), Ege’nin hem doğu hem batı kültürünün izlerini taşıyan eşsiz bir coğrafyadır. Yunanistan sınırlarında yer almasına rağmen, yüzyıllar boyunca hem Anadolu’yla iç içe yaşamış hem de çok inançlı bir toplum yapısına ev sahipliği yapmıştır. Bu nedenle ada tarihi yalnızca taş evlerinden değil, kiliselerinden, camilerinden, tekkelerinden ve türbelerinden okunmalıdır.
Osmanlı Öncesi: Paganizm’den Hristiyanlığa
Antik çağda Midilli, adını mitolojik tanrıça Lesbos’tan alır ve Helenistik dünyanın önemli kült merkezlerinden biri olarak bilinir. Dionysos ve Apollon kültleri adada güçlüydü; şarap, müzik ve doğayla iç içe yaşam, toplum kimliğini şekillendiriyordu.
4. yüzyıldan itibaren Bizans etkisiyle Hristiyanlık hızla yayılmaya başladı. Bugün hâlâ ayakta duran Panagia Agiasos, Taxiarchis ve bölgedeki birçok manastır, bu erken dönem inanç yapılanmasının mirasıdır.
Osmanlı Dönemi: Müslümanlığın Midilli’deki İzleri
1462’de Fatih Sultan Mehmet’in komutanı Gazi Yakup Bey tarafından fethedilen Midilli, yaklaşık 450 yıl Osmanlı hâkimiyetinde kaldı. Bu dönem, Müslümanlığın adada güçlü biçimde yer bulduğu ve Hristiyanlıkla barış içinde yaşadığı bir çağ oldu.
Cami ve Dini Yapılar
- Yeni Cami (Yeni Tzami – Mytilene): 1825 tarihli, taş minaresi hâlâ ayakta.
- Valide Camii (1615): Eski Türk mahallesinde yer alır; mübadeleye kadar aktifti.
- Molivos ve Kalloni Camileri: Çoğu harabe olsa da, Müslüman varlığının sessiz tanıklarıdır.
Adadaki Müslüman nüfus asker, memur, zanaatkâr ve tüccarlardan oluşuyordu. Şehir merkezlerinde cami ve medrese ağı varken, kırsalda zaviyeler ve Bektaşi tekkeleri daha etkindi.
Bektaşilik ve Tasavvuf İzleri
Midilli yalnızca Sünnî İslam değil, tasavvuf geleneğinin de hissedildiği bir adadır. Bektaşi dervişleri özellikle Molivos, Petra ve Mandamados çevresinde etkili olmuştur. Hoşgörü, doğayla uyum ve paylaşım kültürü, Bektaşi geleneğinin ada yaşamıyla uyumlu biçimde bütünleşmesine olanak sağlamıştır.
Mübadele: Adanın İnanç Haritasını Değiştiren Dönem
1923 Lozan Antlaşması’yla gerçekleştirilen Türk-Yunan nüfus mübadelesi, Midilli’nin inanç yapısını kökten değiştirdi.
- Adadaki Türk ve Müslüman halk Anadolu’ya göç etti.
- Yerlerine Yunanistan’ın iç kesimlerinden gelen Hristiyan aileler yerleştirildi.
- Camiler, tekkeler ve mezarlıklar boş kaldı; bazıları depo veya okul olarak kullanıldı.
Bugün bazı yapılar harap olsa da, izleri hâlâ ada kültüründe ve sokak dokusunda hissedilebilir.
Günümüzde Midilli’de Dini Yaşam
Günümüzde adada nüfusun büyük çoğunluğu Yunan Ortodoks inancına bağlıdır. Midilli’nin en önemli dini merkezleri şunlardır:
- Panagia Agiasos Manastırı
- Taxiarchis (Başmelek Mikail) Manastırı
- Limonos Manastırı (Kalloni)
- Agios Rafael Manastırı (Thermi)
Müslüman nüfus bugün oldukça azdır; ancak Türkiye’den gelen turistler Osmanlı dönemi camilerine ilgi göstermektedir. Yeni Cami ve Valide Camii gibi yapılar iki kültür arasındaki dostluğun sembolü hâline gelmiştir.
İnançların Birlikteliği: Ada Kültüründe Din
Midilli’nin ruhu, yüzyıllar boyunca farklı inançların birlikte yaşama deneyimiyle şekillenmiştir. Osmanlı döneminde Müslüman’ın yaptığı zeytinyağı Rum komşusunun ekmeğiyle buluşur; bir Rum çiftçi Müslüman komşusuna hasat zamanı yardım ederdi.
Bugün hâlâ panayır gelenekleri, mum yakma ritüelleri ve bereket dilekleri, Anadolu’yla paylaşılan kültürel ortaklığın devam ettiğini gösterir. Bu anlamda Midilli, Ege’nin ortasında bir kültürel ve inanç köprüsüdür.
Sonuç: Midilli’de Din Bir Ayrılık Değil, Hatıradır
Midilli, tarih boyunca farklı inançlara ve kültürlere ev sahipliği yapmış bir adadır. Bugün ezan sesleri duyulmasa da o sesin yankısı adanın taşlarına, çeşmelerine ve sokaklarına sinmiştir.
Bu nedenle Midilli’nin dini tarihi, yalnızca geçmişin bir hatırası değil; Ege’de barış, hoşgörü ve insanlık hikâyesinin yaşayan bir parçasıdır.
